Van Charkovnaar het Gooi

Een spoorwegfamilie in Charkov

BevestigdTheodor Tokarenko werd geboren in Charkov, op 5 februari 1900 volgens de Russische kalender en 17 februari volgens de onze.[9][4]

BevestigdZijn vader was Victor Pavlovitsj Tokarenko, spoorwegbeambte, en zijn moeder Theodora Grigorjevna. Zijn grootvader heette, afgaande op de vadersnaam, Pavel.[3]

AchtergrondCharkov was rond 1900 een van de belangrijkste spoorwegknooppunten van het Russische Rijk, waar lijnen naar Moskou, de Krim, de Donbas en de Zwarte Zee samenkwamen.

BevestigdIn 1921 stond Theodor in Amsterdam ingeschreven als rooms-katholiek.[1]

HypotheseIn het overwegend orthodoxe Charkov kan een katholiek geloof wijzen op Poolse wortels van de familie. Dat zou ook zijn Poolse paspoort verklaren.

Waarschijnlijk‘Grigorjevna’ is een vadersnaam: Theodora was een dochter van Grigori. Haar achternaam kennen we niet.

Het raadsel Lublin

BevestigdIn 1921 gaf Theodor in Amsterdam op dat hij op 8 februari 1899 in Lublin, Polen, was geboren. In alle latere documenten noemt hij Charkov en 1900.[1][2]

BevestigdRond 1898–1902 woonde er wel een Tokarenko in Lublin: Evgraf Vasiljevitsj, legerveearts bij het 14e Legerkorps, geboren in 1852, opgeleid aan het Veterinair Instituut van Charkov en Russisch-orthodox. In het jaarboek van 1898 is hij de enige Tokarenko in de stad.[43][44][45][46]

HypotheseEvgraf kan niet Theodor's vader zijn, want zijn vadersnaam is anders. Hij kan wel een oom of oudoom zijn geweest, bij wie de familie rond 1899 tijdelijk in Lublin woonde.

HypotheseEen andere verklaring: na 1918 kon wie in het nieuwe Polen geboren was een Pools paspoort krijgen. Dat was een legale weg uit Sovjet-Rusland. Lublin opgeven kan een manier zijn geweest om weg te komen.

FamilieverhaalIn het familieverhaal komt Polen niet voor.

De vlucht

AchtergrondOp 12 december 1919 nam het Rode Leger Charkov in. De Witte legers trokken zich terug naar de Zwarte Zee, gevolgd door tienduizenden burgers. Langs de spoorlijnen heerste vlektyfus.

BevestigdDe Nederlandse consul in Charkov, ir. A.J.C. (Alphons) Uchtman, vertegenwoordigde als consul van een neutraal land ook de Poolse, Belgische en Franse belangen. Hij liet zeventien treinen met vluchtelingen en krijgsgevangenen naar Odessa en Novorossiejsk vertrekken, vanwaar ze per schip via Constantinopel naar Marseille gingen.[57][16]

BevestigdTheodor's Poolse paspoort, nummer 3369, is gedateerd Charkov, 2 januari 1920.[1]

WaarschijnlijkOmdat Uchtman in Charkov de Poolse belangen behartigde, kwam dat Poolse paspoort vrijwel zeker via hem tot stand. Het verklaart ook waarom Polen hem in 1922 het ridderkruis Polonia Restituta gaf.[57][20]

WaarschijnlijkDe familie Van den Muyzenberg schrijft in haar familiegeschiedenis dat Theodor met hen meevluchtte: ‘Een jonge Rus en vriend van Kees, Theo Tokarenko, reist mee.’ Leendert Willem van den Muyzenberg was directeur van de Nederlandse zoutmijn ‘Peter de Groote’ bij Bachmoet; Kees was zijn zoon, net zo oud als Theodor. Volgens dezelfde familiegeschiedenis nam Uchtman het initiatief tot de vlucht.[49][50]

BevestigdDe ooggetuigenverslagen van de Van den Muyzenbergs vertellen het zo. In de nacht van 22 op 23 december 1919 vertrok een gezelschap van zes van de zoutmijn: Leendert Willem, Kees, ir. Marx en drie anderen. Ze reden tien dagen met paard en wagen naar Rostov. Daar sloten ze aan bij Uchtman, die een spoorwagon had bemachtigd ‘stampvol met mensen’. Rostov viel de ochtend nadat ze vertrokken.[57][17]

HypotheseIn die verslagen staat Theodor niet bij het gezelschap dat van de mijn vertrok. Hij woonde in Charkov. Waarschijnlijk zat hij in de wagon van Uchtman, die volgens Leendert Willem vol ‘familie en kennissen’ zat, en sloot hij in Charkov of Rostov aan.

BevestigdOnderweg zagen ze treinen vol tyfuszieken en doden op open wagons. Ir. Marx werd ziek en stierf op 9 januari 1920 in de wagon, bij station Ottomanskaja tussen Rostov en Novorossiejsk. Zijn vrouw in Bussum hoorde het pas op 6 februari.[17][18][57]

FamilieverhaalZo wordt het in de familie Tokarenko verteld: Theodor vluchtte ‘met trein en goederenwagons tussen zieke en dode mensen’. Het was een helse tocht, en hij ging via Zuid-Europa. De familie plaatst het rond 1917–1918; de documenten wijzen op de winter van 1919–1920.

BevestigdVolgens het dagboek van Erwin van den Muyzenberg ging de reis verder met een Franse boot van Novorossiejsk naar Constantinopel. Daar bleven ze een paar weken; Theodor kreeg er zijn eerste visum. Daarna ging het per boot naar Marseille, waar net een spoorwegstaking was, en met een militaire trein naar Parijs. Via België kwamen ze op 6 maart 1920 in Roosendaal aan.[57][1]

WaarschijnlijkHet vreemdelingenregister noemt een identiteitsbewijs uit Bloemendaal van 17 maart 19.. (het jaartal valt van de pagina). Als dat 1920 is, was dat elf dagen na de aankomst in Roosendaal. Dat Theodor de hele weg met Uchtman en de Van den Muyzenbergs meereisde, past daar precies bij.[1]

Aankomst in Nederland

BevestigdZijn eerste adres in Nederland was Verbindingsweg 82 in Bloemendaal, waar hij anderhalve maand bleef. Daarna woonde hij ruim een jaar in Blaricum, ‘Angerechtsweg bij Post’, en ‘werkte daar bij Schutte’.[1]

BevestigdConsul Uchtman bezat een huis in Bloemendaal: in 1922 bood hij het vanaf Amstel 300 te huur aan.[21]

BevestigdDe familie Van den Muyzenberg woonde sinds 1912 in Blaricum, in het huis ‘Nascha Chata’ aan de Noolseweg. Leendert Willem schreef zijn verslagen over de vlucht in maart 1920 vanuit Blaricum.[57][49]

WaarschijnlijkTheodor begon zijn leven in Nederland dus via zijn reisgenoten: eerst Bloemendaal, waar Uchtman een huis had, en daarna Blaricum, het dorp van zijn vriend Kees van den Muyzenberg.

Waarschijnlijk‘Post’ is vrijwel zeker Bartholomeus J. Post, barbier aan de Angerechtsweg 133a in Blaricum. ‘Schutte’ is het Electro-Technisch Installatiebureau van D.J. Schutte, Meentweg 186, dat in 1920–1921 elektromonteurs zocht. Hier begon waarschijnlijk zijn vak als elektricien.[23][24]

Amstel 300, bij de consul

BevestigdOp 26 oktober 1921 schreef Theodor zich in Amsterdam in, op Amstel 300 ‘bij Uchtman’, waar hij ook als kantoorbediende werkte. Hij bleef er tot april 1926.[1][2]

BevestigdA.A.J.Chr. (Alphons) Uchtman was waarnemend consulair agent en later vice-consul der Nederlanden in Charkov. In 1921 werd hij ridder in de Orde van Oranje-Nassau en in 1922 kreeg hij de Poolse orde Polonia Restituta. In 1923 adverteerde hij als ingenieursbureau voor elektrische verwarming op Amstel 300.[16][19][20][22]

WaarschijnlijkHet bedrijf bestaat nog. Uchtman B.V. noemt 15 juli 1922 als oprichtingsdatum, door ‘ingenieur Alphons Uchtman’, ‘aan de Amsterdamse Amstel, tegenover Carré’. Carré ligt tegenover de Amstelsluizen, dus dat is Amstel 300. Theodor woonde en werkte daar al vanaf 1921 en hoorde zo bij de eerste mensen rond het bedrijf.[58][59]

WaarschijnlijkUchtman had Theodor uit Charkov helpen vluchten, en waarschijnlijk ook aan zijn Poolse paspoort geholpen. Of Theodor in Charkov al voor het consulaat werkte, weten we niet.

Elektricien en Nederlander

BevestigdOp 1 april 1926 verhuisde Theodor naar Bussum, Kerkstraat 20.[1]

BevestigdBij wet van 9 juli 1931 werd hij Nederlander. Hij was toen elektricien en verloofd.[9][10][11]

BevestigdIn 1935 speelde hij in het voetbalelftal van de Bussumsche Radio Centrale. Dat bedrijf was eind 1926 opgericht door de heren Schoemeijer en Ferrée en bracht radioprogramma's per kabel naar huizen zonder eigen toestel.[26][27]

HypotheseHij werkte er waarschijnlijk zelf, misschien als de ‘bedrijfsleider’ uit zijn huwelijksakte van 1932.

BevestigdIn Bussum raakte hij bevriend met de families Mols en De Groot. Cornelis Mols, rijwielhandelaar, was in 1932 getuige bij zijn huwelijk. In 1942 staat de ‘Fam. Tokarenko’ tussen de rouwdragers bij de dood van Petrus Johannes de Groot.[3][26][28]

FamilieverhaalVolgens de familie woonde Theodor in Bussum in bij de familie Mols, Huizerweg 60. Op dat adres staat in de adresboeken van 1930 en 1937 ‘Mols, C., rijwielhandelaar’. Theodor zelf staat er niet in, maar inwonenden werden in adresboeken meestal niet vermeld. In 1932 speelde hij nog samen met C. en W. Mols in een elftal van Bussumse voetbalveteranen.[55][56]

Gezin, schaakbord en werkplaats

BevestigdOp 10 augustus 1932 trouwde Theodor in Hilversum met Gijsberta van Putten. Zij was een dochter van Arend van Putten uit Huizen (overleden in 1929) en Matje van Klingeren uit Soest.[3][5][6][7]

BevestigdHet gezin woonde eerst in de Liebergerstraat 38 in Hilversum en vanaf 15 februari 1937 aan de Van Oldenbarneveltlaan 24. Daar bleef Theodor de rest van zijn leven wonen. In het adresboek van 1942 staat hij al als chef-monteur. In 1943 staat hij in het Hilversumse kohier van het ‘zoengeld’, een heffing uit de bezettingstijd. Meer weten we over de oorlogsjaren nog niet.[12][13][14]

BevestigdOp 28 juni 1935 werd hun zoon Victor geboren.[33][12]

BevestigdTheodor was een actief schaker en bestuurslid van het Hilversums Schaakgenootschap. In december 1959 heette hij de Sovjet-grootmeesters Tigran Petrosjan en Salo Flohr in het Russisch welkom, veertig jaar na zijn vlucht.[29][30][31][52][51]

BevestigdHij werkte als chef-monteur bij N.V. Diode, Laboratorium voor Electronentechniek aan de Emmastraat in Hilversum. In 1966 kreeg hij daarvoor een lintje.[4][32]

FamilieverhaalOok in de familie is bekend dat hij bij Diode werkte.

BevestigdTheodor Tokarenko overleed op 7 februari 1980 in Hilversum, tien dagen voor zijn tachtigste verjaardag.[4]

De zoon: Victor Tokarenko

BevestigdVictor werd eind juni 1935 in Hilversum geboren, als zoon van Theodor en Gijsberta. De krant meldde: ‘Geboren: Victor, z. van T. Tokarenko en G. van Putten’.[33]

WaarschijnlijkHij is vrijwel zeker vernoemd naar zijn grootvader Victor Pavlovitsj in Charkov, volgens de gewoonte om een zoon naar een grootvader te noemen.

BevestigdIn 1953 slaagde hij in Hilversum voor zijn MULO-diploma.[34]

AchtergrondIn 1954 richtten spelers van RC ’t Gooi uit Naarden een eigen club op: RC Hilversum. Ze hadden ‘geen zin meer om op de fiets naar Naarden te gaan’.[41]

BevestigdVictor speelde in dat allereerste seizoen in het eerste team, als driekwart. In december 1954 stond de ploeg met foto in de krant als ‘De Gooise sportploeg-van-de-week’. Victor knielt helemaal rechts; onder de foto staat door een zetfout ‘K. Tokarenko’.[35][36]

WaarschijnlijkIn 1955 haalde een V. Tokarenko het diploma scheepswerktuigkundige. Dat is vrijwel zeker Victor. Of hij daarna gevaren heeft, weten we niet.[37]

BevestigdHij bleef zeker tot 1962 rugby spelen bij RC Hilversum, vooral in het tweede team, als driekwart, achterspeler en later voorwaarts.[38][39][40]

BevestigdIn 1960 trouwde Victor in Hilversum.[42]